Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne – Monitoring chemizmu gleb ornych Polski

WWA pochodzą ze źródeł naturalnych i antropogenicznych tworząc się w trakcie niepełnego spalania materii organicznej. Większość WWA zawartych w glebie jest wynikiem działalności człowieka. Emisje WWA do powietrza i ich transport z cząsteczkami pyłów o różnej średnicy powoduje, że wysokie stężenia tych związków są stwierdzane w dużej odległości od źródeł zanieczyszczeń.

Według klasyfikacji IUNG uwzględniającej sumę zawartości 13 WWA i normalizację zawartości tych związków na udział próchnicy, przyjmuje się 6-cio stopniową skalę wyrażoną w stopniach zanieczyszczenia od 0° do 5°. W 2025 r. zawartość Σ13WWA w próbkach gleb wahała się w bardzo szerokich granicach i wynosiła od 0,020 mg kg^-1 do 6,617 mg kg^-1. Średnia arytmetyczna oraz mediana dla całego zbioru danych odpowiadały wartościom 0,499 mg kg^-1 oraz 0,325 mg kg^-1, przy współczynniku zmienności 126%. W odniesieniu do klasyfikacji IUNG, gleby zaliczane łącznie do stopni zanieczyszczenia 0 i 1 tj. gleby niezanieczyszczone stanowiły łącznie 74% (n=160) zbioru danych. Gleby zaliczone do 2° zanieczyszczenia, opisującego gleby mało zanieczyszczone stanowiły prawie 16% (n=34). Gleb zanieczyszczonych (3°) i gleb silnie zanieczyszczonych (4°) było odpowiednio 9,5% (n=21) i 0,5% (n=1). Najwięcej próbek zanieczyszczonych WWA (n=5) w stopniu 3 pochodziło z woj. śląskiego, po dwie z województw: warmińsko-mazurskiego, lubuskiego, opolskiego, mazowieckiego, łódzkiego i dolnośląskiego. W żadnej z próbek nie stwierdzono występowania próbek glebowych bardzo silnie zanieczyszczonych WWA (5°).

W rozporządzeniu Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 31 października 2024 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie sposobu prowadzenia oceny zanieczyszczenia powierzchni ziemi (Dz.U. z 2024 r. poz. 1657) podobnie jak w rozporządzeniu Ministra Środowiska z 2016 r. (Dz.U. z 2016 r. poz. 1395) zostało uwzględnionych 10 indywidualnych związków z grupy WWA, ale zmianie uległy dopuszczalne zawartości dla tych substancji w glebach użytkowanych rolniczo. Dla Naf, Ant, BaA, Ch, BbF, BkF, BPer i InPir wartość dopuszczalna wynosi 1 mg^.kg^-1, a dla BaP, DahA – 0,5 mg^.kg^-1. Gleby, w których stwierdza się przekroczenie tych wartości traktowane są jako zanieczyszczone. W 2025 roku wartości dopuszczalne zostały przekroczone dla BaP i BbF tylko w jednej próbce (nr 347 w woj. małopolskim), co oznacza, że ponad 99% próbek glebowych pobranych na gruntach ornych należy uznać za niezanieczyszczone przez WWA.

W rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 1 września 2016 r. w sprawie sposobu prowadzenia oceny zanieczyszczenia powierzchni ziemi (Dz.U. z 2016 r. poz. 1395) dla gleb użytkowanych rolniczo zostały wskazane dopuszczalne zawartości dla 10 związków z grupy WWA: dla naftalenu (Naf), benzo(a)antracenu (BaA), dibenzo(a,h)antracenu (DahA), benzo(a)pirenu (BaP), benzo(b)fluorantenu (BbF) i benzo(k)fluorantenu (BkF) – 0,1 mg^.kg^-1, a dla antracenu (Ant), chryzenu (Ch), benzo(ghi)perylenu (BPer) i indeno(1,3-cd)pirenu (InPir) – 0,2 mg^.kg^-1. Gleby, w których stwierdzono przekroczenie tych wartości były traktowane jako zanieczyszczone. W 2025 r. przekroczenia dopuszczalnych zawartości stwierdzono dla siedmiu WWA z wyjątkiem Naf, Ant i DahA. Kolejno najmniej przekroczeń w glebach ornych zanotowano dla BPer – 2, IndP – 2 i Ch – 4. Najwięcej przekroczeń dopuszczalnej zawartości zanotowano kolejno dla BbF – 46, BaP – 16, BkF – 14 i BaA – 11. Gleby, w których nie stwierdzono przekroczenia dla żadnego ze związków WWA wymienionych w rozporządzeniu stanowiły 78% całego zbioru danych.

Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne	Jednostka	Wartość	Rok
-			1995	2000	2005	2010	2015	2020	2025
Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne suma 13 WWA	mg*kg^-1	minimum	0,075	0,054	0,068	0,074	0,068	0,013	0,02
		maximum	11,391	6,680	7,114	6,016	8,353	7,493	6,617
		średnia	0,521	0,496	0,580	0,558	0,462	0,471	0,499
		mediana	0,294	0,341	0,358	0,374	0,272	0,191	0,325
WWA - naftalen	mg*kg^-1	minimum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,002	<0,025	<0,005
		maximum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,038	0,121	0,057
		średnia	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,008	0,015	0,005
		mediana	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,007	<0,025	0,003
WWA - fenantren	mg*kg^-1	minimum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,008	<0,025	<0,006
		maximum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,502	0,340	0,726
		średnia	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,043	0,029	0,036
		mediana	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,025	<0,025	0,018
WWA - antracen	mg*kg^-1	minimum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,002	<0,025	<0,003
		maximum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,115	0,097	0,146
		średnia	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,008	0,014	0,006
		mediana	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,005	<0,025	0,003
WWA - fluoranten	mg*kg^-1	minimum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,007	<0,025	<0,003
		maximum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	1,738	1,190	1,526
		średnia	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,075	0,086	0,090
		mediana	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,038	0,046	0,053
WWA - chryzen	mg*kg^-1	minimum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,003	<0,025	0,003
		maximum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,686	0,767	0,805
		średnia	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,040	0,051	0,051
		mediana	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,023	0,027	0,033
WWA - benzo(a)antracen	mg*kg^-1	minimum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,004	<0,025	<0,002
		maximum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,738	0,640	0,675
		średnia	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,035	0,046	0,034
		mediana	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,020	<0,025	0,018
WWA - benzo(a)piren	mg*kg^-1	minimum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,005	<0,025	<0,002
		maximum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,713	0,967	0,880
		średnia	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,040	0,056	0,044
		mediana	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,024	0,027	0,027
WWA - benzo(a)fluoranten	mg*kg^-1	minimum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,003	<0,025	<0,002
		maximum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,148	1,050	0,179
		średnia	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,010	0,035	0,009
		mediana	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,007	<0,025	0,005
WWA - benzo(ghi)perylen	mg*kg^-1	minimum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,004	<0,025	<0,002
		maximum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,370	0,847	0,595
		średnia	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,030	0,045	0,039
		mediana	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,020	<0,025	0,026
WWA - fluoren	mg*kg^-1	minimum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,001	<0,025	<0,003
		maximum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,037	0,031	0,050
		średnia	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,006	0,013	0,003
		mediana	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,004	<0,025	0,002
WWA - piren	mg*kg^-1	minimum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,006	<0,025	<0,007
		maximum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	1,506	0,996	1,293
		średnia	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,064	0,070	0,074
		mediana	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,033	0,034	0,044
WWA - benzo(b)fluoranten	mg*kg^-1	minimum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,003	<0,025	<0,004
		maximum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	1,053	0,778	1,311
		średnia	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,053	0,037	0,079
		mediana	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,029	<0,025	0,053
WWA - benzo(k)fluoranten	mg*kg^-1	minimum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,004	<0,025	<0,002
		maximum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,344	0,971	0,556
		średnia	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,022	0,048	0,041
		mediana	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,014	<0,025	0,028
WWA - dibenzo(a,h)antracen	mg*kg^-1	minimum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,003	<0,025	<0,003
		maximum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,084	0,042	0,093
		średnia	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,010	0,013	0,006
		mediana	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,008	<0,025	0,004
WWA - indeno(1,2,3-cd)piren	mg*kg^-1	minimum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,006	<0,025	<0,003
		maximum	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,466	1,010	0,529
		średnia	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,037	0,060	0,038
		mediana	n.o.	n.o.	n.o.	n.o.	0,024	0,033	0,024